Λίγα χιλιόμετρα μετά το Τσοτύλι, σε υψόμετρο 830 μέτρα, η Χρυσαυγή Βοΐου βρίσκεται κρυμμένη στην κοιλάδα του ρέματος Παλιομάγερου, περιτριγυρισμένη από πυκνά δάση και βουνά, διατηρεί το παραδοσιακό της ύφος και εντυπωσιάζει με την αρχιτεκτονική της.
Το φυσικό κάλλος του ορεινού αυτού οικισμού είναι θαυμάσιο. Εντυπωσιακά πέτρινα έργα αποτελούν τα δύο τοξωτά γεφύρια, τα τέσσερα εικονοστάσια, οι δύο παλιές εκκλησίες, το σχολείο και ο νερόμυλος με τη δέση του.
Ένα χωριό που κερδίζει τις εντυπώσεις
Η Χρυσαυγή, χωρίς καμία δόση υπερβολής, αποτελεί τον επίγειο παράδεισο στο νομό Κοζάνης. Ένας τόπος μαγικός με άφθονα τρεχούμενα νερά και μια ηρεμία που στην κυριολεξία ταξιδεύει το νου, συναρπάζει τον επισκέπτη του, μαγεύοντάς τον με τις απίστευτες εικόνες που αντικρίζει μόλις βρεθεί στο ονειρικό αυτό μέρος.
Κρυμμένη στην κοιλάδα του ρέματος του Παλιομάγερου, σε υψόμετρο 830 μέτρα, περικυκλωμένη από πυκνά δάση και βουνά είναι η Χρυσαυγή, ένα από τα πιο φημισμένα μαστοροχώρια του Βοΐου.
Το ενδιαφέρον σας θα τραβήξει σίγουρα η αρχιτεκτονική του, που αποτελεί ένα εξαιρετικό δείγμα της τοπικής παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Στολίδι για ολόκληρη τη Δυτική Μακεδονία, η Χρυσαυγή είναι χτισμένη σε υψόμετρο 860 μέτρων και αποτελεί εξαιρετικό δείγμα, τοπικής παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Τα πέτρινα παραδοσιακά σπίτια του χωριού είναι χτισμένα από ντόπιους μαστόρους και κεντρίζουν το ενδιαφέρον του επισκέπτη με την όμορφη οπτική τους.
Παραδομένη μέσα στην απαράμιλλου κάλλους φύση της περιοχής, αποτελεί ευχάριστη έκπληξη για εκείνους που θα οδηγήσουν περίπου 30 λεπτά από την πόλη των Γρεβενών -το χωριό βρίσκεται πιο κοντά στα Γρεβενά, απ’ ό,τι στην πόλη της Κοζάνης, από την οποία απέχει περίπου μία ώρα.
Από εδώ και πέρα οι πολυδαίδαλοι ορεινοί όγκοι ανακόπτουν την πορεία του ταξιδιώτη, μιας και ο δρόμος δεν συνεχίζει νοτιότερα προς τα χωριά των Γρεβενών. Χωρίζεται σε τέσσερις μαχαλάδες και όλα σχεδόν τα σπίτια της, 180 στον αριθμό, είναι πέτρινα.
Άλλα εντυπωσιακά έργα της πέτρας αποτελούν τα δύο τοξωτά γεφύρια, τα τέσσερα εικονοστάσια του περίφημου Βράγγα, οι δύο παλιές εκκλησίες, το σχολείο και ο ανακαινισμένος νερόμυλος με τη δέση του. Ο πληθυσμός της Χρυσαυγής σήμερα, δεν είναι περισσότεροι από 30. Όμως γενικά, πρόκειται για ένα πολύ ζωντανό χωριό, ειδικά κατά το καλοκαίρι.
Η ιστορία για την ονομασία της λέει ότι το χωριό ονομάστηκε Χρυσαυγή κατά το 1830 μετά την δολοφονία του μπέη Αλή Κούκο που κυριαρχούσε στην περιοχή από τους κατοίκους του χωριού. Ο λόγος της δολοφονίας του, η παράλογη απαίτηση του μπέη, εκτός από το χρηματικό φιρμάνι, να παραδίδουν στον ίδιο κάθε νύφη, ώστε να περνάει μαζί του την πρώτη νύχτα του γάμου της. Η επόμενη μέρα από την δολοφονία του χαρακτηρίστηκε ως «χρυσή αυγή», εξ ου και η ονομασία του χωριού.
Τα πετρόχτιστα σπιτάκια, η εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου που δεσπόζει στην κεντρική πλατεία του χωριού από το 1866, καθώς και το σχολείο του χωριού – κτίσμα του 1925 – είναι μερικά αξιοθέατα που διατηρούν μέχρι και σήμερα την παραδοσιακή ταυτότητα της περιοχής.
Αξίζει, επιπλέον, να θαυμάσετε από κοντά τον Ιερό Ναό Αγίου Αθανασίου που είναι η πιο παλιά εκκλησία του χωριού. Χτίστηκε το 1768. Είναι ο πολιούχος του χωριού και γιορτάζει στις Μαΐου. Κάθε προσκυνητής που την επισκέπτεται εντυπωσιάζεται από την παλαιότητά της, τις βυζαντινές αγιογραφίες της και την απλότητά της. Όλη η κόγχη του ιερού είχε κατασκευαστεί από σκέτο πουρί. Το έτος 1955 κατεδαφίστηκε. Σύμφωνα με ιστορικές πηγές, μέχρι το 1867 ήταν ενοριακός ναός του χωριού.
Το μεγάλο γεφύρι της Χρυσαυγής
Το παλιό πετρογέφυρο που χρονολογείται από τον 18ο αιώνα στην είσοδο της Χρυσαυγής, καθώς και το μεγάλο πετρογέφυρο 500 μέτρα βορειότερα του οικισμού, σε ένα σημείο ιδιαίτερου φυσικού κάλλους στο Μαγεριώτικο ρέμα. Στο σημείο που συναντάται το μεγάλο πετρογέφυρο, μάλιστα, βρίσκεται και η Δέση, ένας εντυπωσιακός καταρράκτης ύψους 7,5 μέτρων και μήκους 25 μέτρων, που δημιουργήθηκε το 1855 για τη λειτουργία του νερόμυλου του χωριού.
Το γεφύρι αυτό, γνωστό και ως μεγάλο γεφύρι της Χρυσαυγής, ενώνει τις όχθες του Μαγεριώτικου ρέματος ή Παλιομάγερου, τα νερά του οποίου πηγάζουν από το όρος Τάλιαρος και ενώνονται με εκείνα του ποταμού Πραμόριτσα. Συνέδεε άλλοτε τη Χαραυγή, φημισμένο μαστοροχώρι του Βοΐου, με το Δίλοφο και τον Πεντάλοφο, γειτονικούς κοζανίτικους οικισμούς.
Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, το γεφύρι της Χαραυγής χτίστηκε το 1854 χάρη στην οικονομική συνδρομή ενός ληστή, του Νικολάου Ζάμπρου από το Πολυνέρι Γρεβενών. Ο τρομερός και αδίστακτος αυτός ληστής λυμαινόταν επί μακρόν τις περιοχές του Βοΐου Κοζάνης και των Γρεβενών.
Μια φορά, ο Ζάμπρος βρέθηκε σε πολύ δύσκολη θέση, καθώς τα τουρκικά αποσπάσματα τον κατεδίωκαν και εκείνος δεν μπορούσε να διαβεί το πλημμυρισμένο Παλιομάγερο. Τότε, ο ληστής ζήτησε από τους κατοίκους της Χρυσαυγής να του προσφέρουν καταφύγιο, κρύβοντάς τον σε ένα σπίτι. Εκείνοι το έπραξαν, και οι Οθωμανοί αποχώρησαν από το χωριό χωρίς να καταφέρουν να τον συλλάβουν. Ο Ζάμπρος, ως αντάλλαγμα για τη βοήθεια που του είχαν προσφέρει οι κάτοικοι της Χρυσαυγής, ανέλαβε τη χρηματοδότηση της οικοδόμησης ενός γεφυριού στις όχθες του Παλιομάγερου.
Θρυλείται, μάλιστα, ότι ο ίδιος επέβλεπε την κατασκευή του γεφυριού, κρυμμένος στον κοντινό νερόμυλο. Ως πρωτομάστορας στο χτίσιμο του γεφυριού φέρεται, σύμφωνα με μια εκδοχή, ο διλοφίτης Νικόλαος – Αναγνώστης Τζιούφας.
Κατ’ άλλη πάλι εκδοχή, οι Ευθύμιος Ζιούλας και Αθανάσιος Πούλιος από τη Χρυσαυγή κατασκεύασαν όχι μόνο τα στηθαία αλλά και ολόκληρο το γεφύρι.
Ο νερόμυλος κι ο πέτρινος καταρράκτης του χωριού
Σε απόσταση μόλις 10′ από το χωριό, θα συναντήσετε μια μικρή όαση πρασίνου και τρεχούμενων νερών. Εκεί, ο μαγευτικός καταρράκτης και ο παλιός νερόμυλος, μαζί με το γεφύρι συνθέτουν ένα υπέροχο σκηνικό που κερδίζει όλα τα φωτογραφικά κλικ των επισκεπτών της ευρύτερης περιοχής.
Στην μικρή κοιλάδα του Παλιομάγερου δεσπόζουν ο ανακαινισμένος παλαιός νερόμυλος και ο καταρράκτης Δέση (εξυπηρετούσε τη λειτουργία του νερόμυλου), κοντά στο γεφύρι. Απέναντι από το πετρογέφυρο, θα βρείτε τη Δέση που είναι ο πέτρινος καταρράκτη, ο οποίος έχει μήκος 25 μέτρα και ύψος 7,5 μέτρα . Χτίστηκε το 1855 με σκοπό να λειτουργήσει ο νέος νερόμυλος, το 1860 ο παλιός νερόμυλος, ο οποίος λειτούργησε ως το 1944.
Οι γιορτές τσιγαρίδας
Κάθε χρόνο, η Χρυσαυγή Βοΐου πλημμυρίζει από κόσμο – ντόπιοι και τουρίστες – με τους επισκέπτες να καταφτάνουν από την ευρύτερη περιοχή για να περιηγηθούν στα πλακόστρωτα σοκάκια στο πανέμορφο Μαστοροχώρι, να απολαύσουν το απείρου κάλλους περιβάλλον, τους φυσικούς καταρράκτες και τον νερόμυλο και να γευτούν τις νόστιμες τσιγαρίδες που προσφέρει ο «Πολιτιστικός σύλλογος Βοιωτών η Αγία Παρασκευή», που διοργανώνει την γιορτή γουρονοχαράς στην πλατεία του χωριού.
Οι περισσότερες οικογένειες της περιοχής εξέτρεφαν γουρούνια για να έχουν το κρέας, αλλά και το λίπος που βγαίνει από το ψήσιμο της τσιγαρίδας που χρησιμοποιούσαν για τις πίτες το φαγητό και στα γλυκά.
Οι γιορτές τσιγαρίδας αποτελούν κομμάτι της παράδοσης στην περιοχή του Βοιου κυρίως λίγο πριν από τα Χριστούγεννα. Ο Σύλλογος Βοιωτών Κοζάνης διοργανώνει αυτή την γαστρονομική γιορτή που αποτελεί παράδοση για την περιοχή, κάθε χρόνο και σε διαφορετικό χωριό με στόχο να ζωντανέψουν οι όμορφοι τόποι στο Άνω Βόιο και να ανταμώσουν κάτοικοι και επισκέπτες σε ένα γλέντι που θα κρατήσει ώρες.
