Η γιορτή των τσιγγάνων: O Μπρέγκοβιτς, η Πρωτοψάλτη, το Ederlezi και ο Αη Γιώργης

Γράφει η Ασημίνα Τούνα

Το Εντερλέζι δεν είναι απλώς μια λέξη. Είναι ο ήχος των βιολιών που σκίζουν τη νύχτα, ένα τραγούδι που μιλά για την άνοιξη και την ψυχή ενός λαού χωρίς σύνορα. Η γιορτή αυτή, δεμένη με τον Άγιο Γεώργιο, τον «Τζουρτζόβντεν», πέφτει στις 6 Μαΐου για όσους κρατούν το παλιό ημερολόγιο. Οι ρίζες της χάνονται πίσω, στην τουρκική “Hıdırellez”, μια τελετή που καλωσορίζει τη ζεστασιά, 40 μέρες μετά την ισημερία, μα οι Ρομά την έκαναν δική τους, γεμίζοντάς την με χρώματα και πόνο.

Στις 8 Απριλίου συμπληρώθηκαν 54 χρόνια από το Πρώτο Παγκόσμιο Συνέδριο των Ρομά στο Λονδίνο το 1971, όπου και τέθηκαν οι βάσεις για τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους σε διεθνές επίπεδο. Μία ημέρα γιορτής, μα και αφύπνισης για τις διακρίσεις, την απόρριψη, τον αποκλεισμό και τις παραβιάσεις των δικαιωμάτων τους που βιώνουν σε πολλούς και σημαντικούς τομείς της ζωής τους. Αυτού του ανυπόταχτου σε κάθε καταπίεση, ελεύθερου έθνους που συνεχίζει να επιβιώνει μέσα από αιώνες διωγμών, ναζιστικό ολοκαύτωμα, προκαταλήψεις, καθημερινό ρατσισμό.

Μία Παγκόσμια Ημέρα, που δεν την ανακήρυξε κανένας διεθνής οργανισμός. Την ανακήρυξαν μόνοι τους κατά τη διάρκεια του 4ου  Παγκοσμίου Συνεδρίου των Ρομά στο Σερόκ της Πολωνία, το 1990. Έτσι κι αλλιώς οι Ρομά είχαν μάθει αιώνες τώρα να κάνουν μόνοι τους το κουμάντο τους. 

Οι Ρομά αποτελούν τη μεγαλύτερη μειονοτική κοινότητα της Ευρώπης με πληθυσμό που ξεπερνάει τα 10 εκατομμύρια σε χώρες μέλη της Ε.Ε. και ειδικά στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων.

Στην Ελλάδα, η παρουσία των Ρομά μετρά πάνω από 10 αιώνες και η ιστορία τους συμπορεύεται με την ιστορία του ευρύτερου ελληνισμού. Αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα του ελληνικού πληθυσμού, ενώ η πολιτογράφησή τους ως Έλληνες πολίτες στα τέλη του 1980 αποτέλεσε το θεμέλιο για την ανοικοδόμηση ισότιμων κοινωνικών σχέσεων.

Η Παγκόσμια Ημέρα των Ρομά έχει στόχο την ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση των πολιτών σχετικά με τα προβλήματα ένταξης των Ρομά και την φροντίδα των δικαιωμάτων τους για εκπαίδευση, εργασία, αξιοπρεπή στέγαση και τις βασικές υπηρεσίες υγείας. Στόχος είναι να αποφευχθούν τα φαινόμενα των ανισοτήτων, των διώξεων, της ρατσιστικής βίας, των διακρίσεων, της περιθωριοποίησης και του κοινωνικού αποκλεισμού αλλά και του φοβικού κλίματος που καλλιεργείται ακόμα και σήμερα εις βάρος των Ρομά.

Οι Ρομά πλήρωσαν βαρύτατο φόρο αίματος στον Β’ Π.Π., όταν επιχειρήθηκε η συστηματική εξόντωσή τους και πάνω από 220.000 ψυχές χάθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. 

Το ολοκαύτωμα των Ρομά περνούσε για δεκαετίες απαρατήρητο και μόλις τον Απρίλιο του 2015 καθιερώθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο η Ημέρα Μνήμης για το Ολοκαύτωμα των Ρομά στην Ευρώπη.

Η 2α Αυγούστου ορίστηκε ως επίσημη ημέρα μνήμης, επειδή στις 2 Αυγούστου του 1944 δόθηκε από τους Γερμανούς ναζί η τελευταία εντολή εξολόθρευσής τους, οδηγώντας 4.000 Ρομά (μεταξύ των οποίων 2.897 γυναικόπαιδα) στους θαλάμους αερίων του ναζιστικού στρατοπέδου Άουσβιτς – Μπίρκεναου προς εξόντωση.

Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ναζιστική Γερμανία, η Κροατία, η Ουγγαρία και οι σύμμαχοί τους προσπάθησαν συστηματικά να εξολοθρεύσουν όλους τους τσιγγάνους της Ευρώπης. Μελετητές υποστηρίζουν, ότι σχεδόν ολόκληρος ο τσιγγάνικος πληθυσμός εξοντώθηκε στην Κροατία, την Εσθονία, τη Λιθουανία, αλλά και χώρες του «Ευρωπαϊκού πυρήνα» όπως το Λουξεμβούργο και η Ολλανδία.

Η 8η Απριλίου είναι η Παγκόσμια Ημέρα του Έθνους των Ρομά. Κι όποιος δεν έχει δακρύσει με αυτήν τη σκηνή, με αυτήν τη μουσική, σε αυτήν την ταινία, δεν ξέρει τι θα πει γιορτή.

Αυτές τις μέρες οι Ρομά γιορτάζουν τον ερχομό της άνοιξης, γιορτάζουν μαζί και τον Άγιο Γεώργιο (23 Απριλίου ή 6 Μάιου), ανάλογα με το ημερολόγιο που ακολουθούν. Είναι η μέρα τους, η δική τους μέρα: Ederlezi. Όπως λέει ο στίχος του πρωτότυπου τσιγγάνικου άσματος είναι όλοι τους αρνιά για σφαγή, Sa o Roma babo, e bakren chinen.

Το Εντερλέζι είναι το πιο δημοφιλές παραδοσιακό λαϊκό τραγούδι της μειονότητας των Ρομά στα Βαλκάνια. Το τραγούδι πήρε το όνομά του από το Εντερλέζι, μια γιορτή για την άνοιξη, ξεχωριστής σημασίας για τους τσιγγάνους Ρομά στα Βαλκάνια – και σε άλλα μέρη του κόσμου). Αυτή η γιορτή γιορτάζει την επιστροφή της άνοιξης.

Η ιστορία του δεν σταματά στα Βαλκάνια. Οι Bijelo Dugme το έκαναν “Đurđevdan je”, ένα ερωτικό παράπονο που σπάει καρδιές. Ακόμα και στον Μποράτ ακούστηκε, ξεστρατισμένο μα αναγνωρίσιμο. Κάθε εκδοχή κουβαλά το ίδιο πνεύμα: την ελπίδα που φυτρώνει μέσα από τη σκληράδα.

Στη Βουλγαρία, το λένε “Гергьовден” και οι χοροί γεμίζουν τα λιβάδια. Οι Ρομά το ζουν σαν καθρέφτη της ζωής τους: γεμάτο κίνηση, απώλειες, μα και μια φλόγα που δεν σβήνει. Είναι η άνοιξη που επιστρέφει, ένας ύμνος στην αντοχή, ένας χαιρετισμός στον ήλιο που ξαναγεννιέται.

Το τραγούδι έγινε διάσημο στους περισσότερους από εμάς, όταν χρησιμοποιήθηκε στην ταινία “Ο καιρός των Τσιγγάνων” (1988), σε σκηνοθεσία του Εμίρ Κουστουρίτσα και μουσική του Γκόραν Μπρέγκοβιτς. Πρόκειται για ένα τραγούδι που αγαπήθηκε πολύ, τόσο από το κοινό όσο και από διάφορους καλλιτέχνες ανά τον κόσμο, γι’ αυτό γνώρισε διάφορες διασκευές και εκτελέσεις.

Το τραγούδι κυκλοφόρησε και με ελληνικούς στίχους, με τίτλο “Του Αη Γιώργη”, από τον Μπρέγκοβιτς και την Άλκηστη Πρωτοψάλτη το 1991. Τους ελληνικούς στίχους έγραψε η Λίνα Νικολακοπούλου.

Ederlezi είναι το όνομα τσιγγάνων για τη σερβική και βουλγαρική γιορτή του Αγίου Γεωργίου που γιορτάζεται στις 6 Μαΐου (αφού στις περισσότερες σλαβικές χώρες εξακολουθούν να χρησιμοποιούν το παλαιό ημερολόγιο ή, με το νέο ημερολόγιο, στις 23 Απριλίου). Οι διάφορες βαλκανικές λέξεις (Herdeljez, Erdelezi) είναι παραλλαγές της τουρκικής Hıdırellez, γιορτή που σηματοδοτεί την αρχή της άνοιξης, η οποία εμφανίζεται περίπου 40 ημέρες μετά την εαρινή ισημερία.  

Σταδιακά μέσα στον χρόνο και όσο οι τσιγγάνοι ασπάζονταν τον χριστιανισμό, το Ederlezi ταυτίστηκε με την γιορτή του Αγίου Γεωργίου. Αλλά, ακόμη και στις περιοχές των Βαλκανίων όπου υπάρχουν τσιγγάνοι μουσουλμάνοι ή και άλλων θρησκειών, παρόλο που ο Άγιος Γεώργιος δεν ανήκει στη θρησκεία τους, τον γιορτάζουν και τον τιμούν όπως οι χριστιανοί.

Μέσα σε όλον αυτόν τον διάλογο για τους Ρομά στην ελληνική κοινωνία, θέλουμε να θυμήσουμε σε όλες και όλους τις αμέτρητες στιγμές που έχουμε κλάψει, έχουμε χαρεί, έχουμε χορέψει και έχουμε τραγουδήσει με τους δικούς τους ρυθμούς, με τον δικό τους πολιτισμό.

Η ιστορία έχει την τάση να επαναλαμβάνεται, ειδικότερα σε κοινωνίες που αρνούνται να μάθουν από το παρελθόν, γιατί ξαναγράφουν την ιστορία ή ξεχνούν ό,τι συνέβη. Όμως, το Ολοκαύτωμα δεν είναι κάτι το οποίο έχουμε το περιθώριο να ξεχάσουμε. Δεν συνέβη στον μεσαίωνα, συνέβη μόλις λίγες δεκαετίες πριν. Δεν συνέβη κάπου μακριά, κάπου πολύ μακριά. Συνέβη ακριβώς εδώ, στις δικές μας «δυτικές πολιτισμένες κοινωνίες».

Είναι αλήθεια πως η τσιγγάνικη κουλτούρα και παράδοση δεν είναι γνωστές στους μη-τσιγγάνους και όλη αυτή η άγνοια έχει οδηγήσει στην απαξίωση και τον κοινωνικό αποκλεισμό των Ρομά.

Με αφορμή τη σημερινή μέρα, μπορούμε να αναρωτηθούμε και να ψάξουμε για όλα αυτά, ελπίζοντας πως μια μέρα δε θα υπάρχει πια ρατσισμός, προκαταλήψεις και στερεότυπα. Τότε, δε θα έχουμε ανάγκη καν από αφορμές, παγκόσμιες ημέρες και επετείους. Θα γιορτάζουμε όλοι μαζί το Ederlezi, τον Αη Γιώργη και όλες εκείνες τις γιορτές που στην πραγματικότητα όχι απλά δε μας χωρίζουν, αλλά αντίθετα μας ενώνουν.